قدم هشتم در ترک اعتیاد چیست؟ بررسی علمی فهرست آسیب‌ها و آمادگی برای جبران در NA

۱. مقدمه

قدم هشتم در ترک اعتیاد در برنامه معتادان گمنام (Narcotics Anonymous یا NA) بر بررسی آسیب‌هایی که فرد در روابط خود ایجاد کرده و آمادگی برای جبران آن‌ها تمرکز دارد.

این مرحله پس از قدم هفتم در ترک اعتیاد قرار می‌گیرد؛ مرحله‌ای که در ساختار رسمی NA بر فروتنی و درخواست برطرف‌شدن کمبودهای شخصیتی تأکید دارد.

پرسش اصلی قدم هشتم این است: فرد چگونه می‌تواند بدون فرار از مسئولیت و بدون گرفتارشدن در خودسرزنشگری، کسانی را که از رفتار او آسیب دیده‌اند شناسایی کند و برای جبران آن آسیب‌ها آمادگی پیدا کند؟

برای پاسخ دقیق، باید میان تعریف رسمی NA، مفاهیم روان‌شناختی مانند احساس گناه و شرم، و شواهد تجربی درباره برنامه‌های دوازده‌قدمی تفاوت گذاشت. شباهت این مفاهیم به یکدیگر، به‌تنهایی اثربخشی مستقل قدم هشتم را اثبات نمی‌کند.

۲. قدم هشتم در NA چیست؟

در متن رسمی معتادان گمنام، قدم هشتم به این معناست که فرد فهرستی از تمام افرادی که به آن‌ها آسیب زده است تهیه کند و برای جبران آن آسیب‌ها آمادگی پیدا کند.

در راهنمای رسمی NA، این مرحله با صداقت درباره روابط گذشته، مواجهه با احساس گناه و آمادگی برای جبران پیوند داده شده است. همین منبع قدم هشتم را بخشی از فرایند بخشش معرفی می‌کند؛ فرایندی که می‌تواند شامل بخشیدن دیگران، امکان بخشیده‌شدن و بخشش خود باشد.

بااین‌حال، قدم هشتم هنوز مرحله انجام جبران مستقیم نیست. در ساختار رسمی برنامه، ابتدا فرد در قدم هشتم فهرست را تهیه می‌کند و آمادگی برای جبران را بررسی می‌کند؛ اقدام مستقیم برای جبران در قدم نهم مطرح می‌شود.

این توضیحات بیانگر چارچوب رسمی برنامه NA هستند و نباید به‌عنوان نتیجه یک کارآزمایی بالینی درباره اثربخشی مستقل قدم هشتم تفسیر شوند.

۳. منظور از «افرادی که به آن‌ها آسیب زده‌ایم» چیست؟

در زبان قدم هشتم، موضوع فقط افرادی نیست که فرد با آن‌ها اختلاف داشته است.

محور اصلی، بررسی رفتارهایی است که ممکن است برای دیگران پیامد منفی ایجاد کرده باشند؛ برای مثال بی‌اعتمادی، نقض تعهد، رفتار پرخاشگرانه، بی‌توجهی به مسئولیت‌ها یا سایر آسیب‌های بین‌فردی.

اما تهیه چنین فهرستی به معنای این نیست که فرد باید مسئولیت تمام مشکلات یک رابطه را بر عهده بگیرد.

در روابط انسانی ممکن است مسئولیت میان چند نفر تقسیم شده باشد. همچنین ممکن است خود فرد در بعضی روابط قربانی آزار، سوءاستفاده یا خشونت بوده باشد.

ازاین‌رو، مفهوم مسئولیت‌پذیری را نباید با پذیرش تقصیر برای رفتار دیگران یکسان دانست.

هدف قدم هشتم، مطابق چارچوب NA، بررسی سهم خود فرد در آسیب‌های گذشته است؛ نه پذیرش مسئولیت رویدادهایی که خارج از کنترل او بوده‌اند.

۴. آمادگی برای جبران به چه معناست؟

بخش دوم قدم هشتم بر آمادگی یا willingness تمرکز دارد.

در متن رسمی NA، پیش از آنکه فرد وارد مرحله جبران مستقیم شود، لازم است آمادگی خود برای مواجهه با آسیب‌های گذشته را بررسی کند.

این آمادگی را می‌توان از خود عمل جبران متمایز کرد. فرد ممکن است نام شخصی را در فهرست قرار دهد، مسئولیت بخشی از رفتار گذشته خود را بپذیرد و هنوز برای تماس یا جبران مستقیم آماده نباشد.

در نتیجه، آمادگی یک فرایند روانی و معنوی است و انجام جبران یک اقدام بعدی محسوب می‌شود.

همچنین آمادگی برای جبران به معنای آن نیست که هر تماس یا مواجهه‌ای الزاماً ایمن، مناسب یا اخلاقی است. حتی در قدم نهم نیز متن رسمی NA برای مواردی که جبران می‌تواند به فرد یا دیگران آسیب بزند، محدودیت قائل می‌شود.

۵. تفاوت قدم هفتم و قدم هشتم چیست؟

تفاوت اصلی این دو مرحله در موضوع آن‌هاست.

قدم هفتم بر فروتنی و درخواست برطرف‌شدن کمبودهای شخصیتی تمرکز دارد؛ قدم هشتم بر شناسایی آسیب‌های بین‌فردی و آمادگی برای جبران آن‌ها.

در قدم هفتم، تمرکز عمدتاً بر تغییر فرد و نگرش او نسبت به ویژگی‌ها و الگوهای مشکل‌ساز است.

در قدم هشتم، توجه بیشتر به پیامدهای این رفتارها در روابط با دیگران معطوف می‌شود.

بنابراین می‌توان گفت که در ساختار رسمی برنامه، حرکت از قدم هفتم به هشتم نوعی انتقال از بررسی تغییر شخصی به بررسی مسئولیت بین‌فردی است.

بااین‌حال، این توالی یک ساختار متعلق به NA است و نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که انجام این مراحل به‌طور مستقل یا خودکار موجب بهبود بالینی می‌شود.

۶. تفاوت قدم هشتم و قدم نهم چیست؟

این تمایز یکی از مهم‌ترین نکات در فهم قدم هشتم است.

در قدم هشتم، فرد فهرست افراد آسیب‌دیده را تهیه می‌کند و برای جبران آمادگی پیدا می‌کند.

در قدم نهم، فرد در صورت امکان، جبران مستقیم انجام می‌دهد؛ مگر زمانی که این اقدام موجب آسیب به آن فرد یا دیگران شود.

بنابراین تماس با افراد، عذرخواهی، بازپرداخت مالی یا سایر اشکال جبران لزوماً بخشی از قدم هشتم نیستند.

این تفکیک اهمیت عملی دارد؛ زیرا اقدام عجولانه برای تماس با افراد می‌تواند در بعضی شرایط پیامدهای ناخواسته داشته باشد.

در مواردی که سابقه خشونت، سوءاستفاده، تعارض شدید، محدودیت قانونی یا خطر آسیب مجدد وجود دارد، تصمیم درباره هرگونه تماس مستقیم نیازمند ارزیابی دقیق‌تری است.

۷. آیا قدم هشتم به معنای سرزنش خود است؟

خیر. پذیرش مسئولیت برای یک رفتار با محکوم‌کردن کلی شخصیت فرد یکسان نیست.

در روان‌شناسی نیز میان guilt یا احساس گناه درباره یک رفتار و shame یا شرمی که کل هویت فرد را منفی ارزیابی می‌کند تمایز گذاشته می‌شود.

در مطالعه McGaffin و همکاران روی ۱۳۳ فرد دریافت‌کننده درمان اقامتی برای مشکلات مواد، احساس گناه با خودبخشش رابطه مثبت و شرم با خودبخشش رابطه منفی داشت. این پژوهش مقطعی بود و رابطه علّی را اثبات نمی‌کند.

بنابراین، مسئولیت‌پذیری سازنده با این باور که «من ذاتاً انسان بدی هستم» تفاوت دارد.

این مرزبندی در قدم هشتم اهمیت دارد، زیرا تهیه فهرست آسیب‌ها اگر به خودمحکوم‌سازی فراگیر تبدیل شود، دیگر صرفاً مسئولیت‌پذیری درباره رفتار گذشته نیست.

۸. احساس گناه، شرم و خودبخشش در پژوهش‌های علمی

برخی پژوهش‌ها مفاهیمی را بررسی کرده‌اند که با موضوع قدم هشتم ارتباط نظری دارند، اما این مطالعات اثر مستقل قدم هشتم NA را اندازه‌گیری نکرده‌اند.

در مطالعه McGaffin، Lyons و Deane، ۱۳۳ فرد دریافت‌کننده درمان اقامتی برای مشکلات مواد بررسی شدند. شرم با خودبخشش کمتر و احساس گناه با خودبخشش بیشتر ارتباط داشت. پذیرش نیز یکی از متغیرهای مرتبط با این روابط بود.

پژوهش‌های دیگر نیز نشان داده‌اند که شرم و احساس گناه الگوهای یکسانی در ارتباط با مشکلات مصرف مواد ندارند. برای نمونه، Tangney و همکاران در چند نمونه با شدت متفاوت مشکلات الکل و مواد، شرم‌گرایی را عموماً با مشکلات بیشتر و احساس گناه را با الگوی متفاوتی مرتبط یافتند.

این یافته‌ها برای فهم مفاهیم روان‌شناختی مرتبط مفیدند، اما اثربخشی قدم هشتم را به‌عنوان یک مداخله مستقل اثبات نمی‌کنند.

۹. قدم هشتم چه ارتباطی با بهبودی از اعتیاد دارد؟

در چارچوب NA، قدم هشتم بخشی از فرایند گسترده‌تر بهبودی و بازسازی روابط است.

اما هنگام بررسی علمی باید میان قدم هشتم به‌طور خاص و مشارکت کلی در فعالیت‌های دوازده‌قدمی تفاوت گذاشت.

در مطالعه Toumbourou و همکاران، ۹۱ عضو تازه‌وارد NA در ایالت ویکتوریای استرالیا وارد مطالعه شدند و ۶۲ نفر پس از دوازده ماه دوباره ارزیابی شدند.

مشارکت بیشتر در فعالیت‌های خودیاری، از جمله کارکرد قدم‌ها و حضور پایدار در جلسات، با مصرف پرخطر کمتر الکل و حمایت هیجانی بیشتر در پیگیری ارتباط داشت.

اما این مطالعه اثر قدم هشتم را جداگانه بررسی نکرد. همچنین طراحی مشاهده‌ای مطالعه اجازه نتیجه‌گیری قطعی درباره علیت نمی‌دهد.

در مطالعه Greenfield و Tonigan نیز فعالیت‌های مرتبط با مجموعه قدم‌های AA در ۱۳۰ عضو تازه‌وارد بررسی شد؛ نه قدم هشتم NA به‌طور مستقل.

بنابراین، شواهد درباره برنامه‌های دوازده‌قدمی را نباید بدون احتیاط به یک قدم منفرد تعمیم داد.

۱۰. آیا اثربخشی مستقل قدم هشتم اثبات شده است؟

شواهد مستقیم کافی برای اثبات اثربخشی مستقل قدم هشتم NA احراز نشد.

منبع رسمی NA تعریف، هدف و جایگاه این قدم را بیان می‌کند. پژوهش‌های علمی نیز اطلاعاتی درباره مشارکت دوازده‌قدمی، احساس گناه و شرم، خودبخشش و حمایت اجتماعی ارائه می‌کنند.

اما این موضوع با اثبات اثر اختصاصی «تهیه فهرست افراد آسیب‌دیده و آمادگی برای جبران» متفاوت است.

مطالعات بررسی‌شده قدم هشتم را به‌عنوان یک مداخله مستقل از سایر اجزای برنامه آزمایش نکرده‌اند.

بنابراین نمی‌توان ادعا کرد که قدم هشتم به‌تنهایی موجب کاهش مصرف مواد، جلوگیری از عود، درمان شرم یا اصلاح روابط بین‌فردی می‌شود.

در عین حال، نبود شواهد مستقیم درباره یک قدم منفرد نیز به معنای اثبات بی‌فایده‌بودن آن نیست؛ بلکه نشان می‌دهد سطح شواهد موجود اجازه چنین نتیجه‌گیری مستقلی را نمی‌دهد.

۱۱. جمع‌بندی

قدم هشتم در ترک اعتیاد، در تعریف رسمی NA، بر تهیه فهرست افرادی که فرد به آن‌ها آسیب زده و ایجاد آمادگی برای جبران آن آسیب‌ها تمرکز دارد.

این مرحله با جبران مستقیم تفاوت دارد. جبران عملی موضوع قدم نهم است و حتی در آن مرحله نیز اصل جلوگیری از آسیب بیشتر اهمیت دارد.

از دید روان‌شناختی، مسئولیت‌پذیری را باید از خودسرزنشگری و شرم فراگیر تفکیک کرد. پژوهش‌های مرتبط نشان می‌دهند احساس گناه، شرم و خودبخشش روابط پیچیده‌ای با فرایند بهبودی دارند، اما این یافته‌ها اثربخشی مستقل قدم هشتم را اثبات نمی‌کنند.

حفظ این تمایز میان آموزه رسمی NA، سازه‌های روان‌شناختی و شواهد تجربی برای ارائه توضیحی علمی و دقیق ضروری است.

References

Official / Primary Source

Narcotics Anonymous World Services, Inc. An Introductory Guide to Narcotics Anonymous. Narcotics Anonymous World Services. Official source.

Original Empirical Evidence — Narcotics Anonymous

Toumbourou, J. W., Hamilton, M., U’Ren, A., Stevens-Jones, P., & Storey, G. (2002). Narcotics Anonymous participation and changes in substance use and social support. Journal of Substance Abuse Treatment, 23(1), 61–66. DOI: 10.1016/S0740-5472(02)00243-X.

Original Empirical Evidence — Related Psychological Processes

McGaffin, B. J., Lyons, G. C. B., & Deane, F. P. (2013). Self-forgiveness, shame, and guilt in recovery from drug and alcohol problems. Substance Abuse, 34(4), 396–404. DOI: 10.1080/08897077.2013.781564.

Tangney, J. P., Stuewig, J., & Mashek, D. J. (2007). Moral emotions and moral behavior. Annual Review of Psychology, 58, 345–372.

Greenfield, B. L., & Tonigan, J. S. (2013). The General Alcoholics Anonymous Tools of Recovery: The adoption of 12-step practices and beliefs. Psychology of Addictive Behaviors, 27(3), 553–561. DOI: 10.1037/a0029268.