NA

قدم ششم در ترک اعتیاد در برنامه معتادان گمنام (Narcotics Anonymous یا NA) بر آمادگی و تمایل برای تغییر تمرکز دارد. در متن رسمی NA، این قدم با آماده‌شدن کامل برای برطرف‌شدن آنچه برنامه «نقص‌های شخصیتی» (Defects of Character) می‌نامد تعریف می‌شود. در توضیح رسمی قدم ششم نیز Willingness یا تمایل برای تغییر جایگاه محوری دارد.

این مرحله پس از کاری قرار می‌گیرد که فرد در قدم پنجم در ترک اعتیاد برای بیان صادقانه آنچه در ترازنامه خود شناسایی کرده انجام داده است. بنابراین، در منطق خود برنامه NA، قدم ششم صرفاً مرحله دیگری برای شناخت مشکل نیست؛ موضوع اصلی آن آماده‌شدن برای تغییر الگوهایی است که قبلاً شناسایی شده‌اند.

قدم ششم در NA چیست؟

عبارت رسمی قدم ششم NA بر «کاملاً آماده‌شدن» تأکید دارد. راهنمای رسمی NA توضیح می‌دهد که فرد ممکن است خواهان تغییر باشد، اما هنوز برای رهاکردن برخی الگوهای آشنا آمادگی کافی نداشته باشد. در همین منبع، خشم، ترس، تردید، نفرت از خود و رنج آشنا به‌عنوان نمونه‌هایی مطرح می‌شوند که فرد ممکن است با وجود پیامدهای ناخوشایند همچنان به آن‌ها بچسبد، زیرا امر آشنا گاهی از تغییر ناشناخته امن‌تر به نظر می‌رسد.

از این منظر، قدم ششم ادامه طبیعی فرایندی است که در قدم چهارم در ترک اعتیاد با خودارزیابی و تهیه ترازنامه آغاز شده است. در قدم چهارم مسئله اصلی شناسایی الگوهاست؛ در قدم ششم پرسش تغییر می‌کند: فرد تا چه اندازه واقعاً آماده است از برخی از این الگوها فاصله بگیرد؟

«نقص‌های شخصیتی» در قدم ششم چه معنایی دارد؟

اصطلاح Defects of Character بخشی از زبان تاریخی و رسمی برنامه دوازده‌قدمی است. این اصطلاح باید در همان چارچوب فهمیده شود و نباید بدون ارزیابی تخصصی به یک تشخیص روان‌شناختی یا روان‌پزشکی تبدیل شود.

به‌ویژه، «نقص شخصیتی» در ادبیات NA مترادف اختلال شخصیت (Personality Disorder) نیست. اختلالات شخصیت مفاهیم تشخیصی بالینی هستند و ارزیابی آن‌ها بر اساس معیارها و فرایندهای تخصصی انجام می‌شود. بنابراین، وجود خشم، ترس، خودمحوری، رنجش یا سایر ویژگی‌هایی که ممکن است در کارکرد قدم ششم بررسی شوند، به‌تنهایی نشان‌دهنده وجود یک اختلال شخصیت نیست.

برای آشنایی با معنای بالینی این اصطلاح، مقاله اختلال شخصیت چیست؟ موضوع متفاوتی را بررسی می‌کند و نباید با مفهوم «نقص‌های شخصیتی» در NA یکسان در نظر گرفته شود.

آمادگی برای تغییر چه جایگاهی در قدم ششم دارد؟

پژوهش‌های حوزه اختلالات مصرف مواد نشان می‌دهند که Readiness to Change یا آمادگی برای تغییر، یک سازه روان‌شناختی قابل‌اندازه‌گیری است؛ اما رابطه آن با پیامدهای درمانی ساده و یکسان نیست.

برای مثال، در یک مطالعه آینده‌نگر روی افراد دارای اختلال مصرف مواد، میزان آمادگی برای تغییر در زمان پذیرش به‌تنهایی پیش‌بینی‌کننده پرهیز در پیگیری شش‌ماهه نبود و شدت اولیه اختلال نقش مهم‌تری داشت. در مقابل، پژوهش‌های دیگری در افراد دارای اختلال مصرف الکل نشان داده‌اند که سطوح بالاتر برخی ابعاد آمادگی و اعتماد به توانایی تغییر با پیامدهای بهتر مصرف در پیگیری مرتبط بوده‌اند.

بنابراین از نظر علمی نمی‌توان گفت «آمادگی برای تغییر» به‌تنهایی تضمین‌کننده تغییر رفتار یا بهبودی است. شواهد نشان می‌دهند که این سازه پویا و چندبعدی است و رابطه آن با پیامدها می‌تواند تحت تأثیر شدت اختلال، شرایط درمان، خودکارآمدی و عوامل دیگر قرار گیرد.

آیا خواستن تغییر با آماده‌بودن برای تغییر یکسان است؟

خیر. پژوهش‌های مربوط به انگیزش نشان می‌دهند که انگیزه برای درمان، آمادگی برای تغییر و رفتار واقعی فرد مفاهیمی کاملاً یکسان نیستند. حتی در افراد دارای مشکلات مصرف مواد، ممکن است شخص اهمیت تغییر را بالا ارزیابی کند اما اعتماد کمتری به توانایی خود برای انجام آن داشته باشد، یا برای درمان آمادگی داشته باشد اما آمادگی تغییر یک رفتار خاص در او متفاوت باشد.

این تمایز با ساختار قدم ششم سازگار است، زیرا در این مرحله مسئله فقط شناخت رفتارهای مشکل‌ساز نیست. قدم سوم در ترک اعتیاد پیش‌تر بر تصمیم و سپردن تمرکز دارد، اما قدم ششم به‌طور مشخص مفهوم آمادگی برای رهاکردن الگوهای شناسایی‌شده را مطرح می‌کند.

آیا آمادگی برای تغییر به معنای تغییر فوری است؟

شواهد علمی از چنین نتیجه‌ای حمایت نمی‌کنند. آمادگی برای تغییر می‌تواند در طول زمان تغییر کند و حتی تحت تأثیر تجربه‌های فرد، میزان مصرف، دریافت کمک یا مشارکت در درمان قرار گیرد.

در یک مطالعه طولی یک‌ساله روی افراد دارای اختلال مصرف الکل، مسیرهای آمادگی برای تغییر در طول زمان متفاوت بود و رابطه میان آمادگی، مصرف الکل و کمک‌جویی نیز دوطرفه و پیچیده گزارش شد. پژوهشگران تأکید کردند که جهت علی این روابط نیازمند بررسی بیشتر است.

بنابراین، از نظر علمی نمی‌توان فردی را که هنوز یک رفتار مشکل‌ساز را تکرار می‌کند صرفاً «فاقد تمایل به تغییر» دانست. آمادگی، توانایی، محیط، شدت اختلال و دسترسی به حمایت یا درمان همگی می‌توانند در مسیر واقعی تغییر نقش داشته باشند.

قدم ششم و مسئولیت‌پذیری

قدم ششم در ادامه فرایندی قرار دارد که در آن فرد ابتدا رفتارها و پیامدهای خود را بررسی کرده و سپس درباره آن‌ها صحبت کرده است. در این چارچوب، آمادگی برای تغییر می‌تواند به معنای پذیرفتن این واقعیت باشد که برخی الگوها نیازمند تغییرند.

اما مسئولیت‌پذیری با تحقیر یا محکوم‌کردن خود یکسان نیست. این تمایز به‌خصوص هنگام استفاده از عبارت «نقص شخصیتی» اهمیت دارد. اصطلاح NA نباید به گزاره‌ای کلی درباره ارزش انسان یا «معیوب‌بودن» شخصیت او تبدیل شود.

حتی پژوهش کیفی درباره افرادی که مشارکت خود در NA را متوقف کرده بودند نشان داده است که برخی شرکت‌کنندگان برداشت منفی از تمرکز برنامه بر «نقص‌های شخصیتی» داشته‌اند و آن را با کاهش احساس ارزشمندی مرتبط می‌دانستند. این یافته کیفی بیانگر تجربه گروهی از افراد است و نمی‌توان آن را به همه اعضای NA تعمیم داد، اما نشان می‌دهد که نحوه فهم این اصطلاح برای برخی افراد اهمیت دارد.

قدم ششم چه ارتباطی با بهبودی از اعتیاد دارد؟

پژوهش مستقیم درباره خود قدم ششم به‌صورت مجزا محدود است. یکی از مطالعات طولی روی اعضای جدید Narcotics Anonymous، مشارکت در جلسات، فعالیت‌های خدماتی و میزان پیشرفت در قدم‌ها را بررسی کرد. مشارکت بیشتر در فعالیت‌های خودیاری با برخی پیامدهای مطلوب‌تر، از جمله کاهش مصرف پرخطر الکل و حمایت هیجانی بیشتر، ارتباط داشت؛ اما مطالعه، اثر قدم ششم را به‌صورت مستقل جدا نکرد.

بنابراین این یافته‌ها را نمی‌توان به‌عنوان اثبات مستقل اثربخشی قدم ششم معرفی کرد. آن‌ها فقط نشان می‌دهند که Step Work به‌عنوان بخشی از مشارکت گسترده‌تر در NA در برخی پژوهش‌ها با پیامدهای مشخصی ارتباط داشته است.

این محدودیت هنگام بررسی اعتیاد، علائم و روش‌های درمان آن اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا برنامه‌های همیاری دوازده‌قدمی فقط یکی از اجزای ممکن در مسیر بهبودی هستند و نباید شواهد مربوط به کل برنامه را به یک قدم منفرد نسبت داد.

آیا قدم ششم می‌تواند شخصیت فرد را تغییر دهد؟

در حال حاضر شواهد کافی برای این ادعای مشخص وجود ندارد که قدم ششم NA به‌تنهایی شخصیت فرد را تغییر می‌دهد.

برخی پژوهش‌ها تفاوت‌های شخصیتی میان اعضای NA و گروه‌های درمانی دیگر یا تغییرات شخصیت در ارتباط با درمان اختلال مصرف مواد را بررسی کرده‌اند؛ اما چنین مطالعاتی به‌دلیل نوع طراحی، تفاوت گروه‌ها و بررسی کل برنامه یا درمان نمی‌توانند اثر اختصاصی قدم ششم را اثبات کنند.

بنابراین نسبت‌دادن تغییر شخصیت، کاهش عود، درمان یک اختلال روان‌شناختی یا افزایش پایدار پرهیز به قدم ششم به‌تنهایی، فراتر از شواهد مستقیم موجود است.

جمع‌بندی

قدم ششم در ترک اعتیاد در چارچوب رسمی NA بر آمادگی و تمایل برای تغییر تمرکز دارد. پس از شناسایی و بیان الگوهای مشکل‌ساز در قدم‌های قبلی، فرد در این مرحله با مسئله آمادگی برای رهاکردن آنچه NA «نقص‌های شخصیتی» می‌نامد روبه‌رو می‌شود.

از نظر علمی، آمادگی برای تغییر مفهومی معتبر و قابل‌مطالعه است، اما رابطه آن با پیامدهای بهبودی ساده یا قطعی نیست. پژوهش‌ها نتایج متفاوتی نشان داده‌اند و عواملی مانند شدت اختلال، خودکارآمدی، شرایط درمان و حمایت اجتماعی می‌توانند در این رابطه نقش داشته باشند.

همچنین باید میان Defects of Character در زبان NA و مفاهیم تشخیصی شخصیت در روان‌شناسی و روان‌پزشکی تفاوت روشن حفظ شود. در نهایت، شواهد موجود درباره NA و Step Work اجازه نمی‌دهند اثربخشی مستقل قدم ششم برای کاهش مصرف، جلوگیری از عود یا تغییر شخصیت به‌صورت قطعی ادعا شود.

References

Official / Primary Source

Narcotics Anonymous World Services, Inc. An Introductory Guide to Narcotics Anonymous. Narcotics Anonymous World Services. Official Source (Narcotics Anonymous World Services)

Readiness to Change in Substance Use Disorders

Opsal, A., Kristensen, Ø., & Clausen, T. (2019). Readiness to change among involuntarily and voluntarily admitted patients with substance use disorders. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy, 14(1), 47. DOI: 10.1186/s13011-019-0237-y.

Gaume, J., Bertholet, N., & Daeppen, J.-B. (2017). Readiness to change predicts drinking: Findings from 12-month follow-up of alcohol use disorder outpatients. Alcohol and Alcoholism, 52(1), 65–71. DOI: 10.1093/alcalc/agw047.

DiClemente, C. C., Doyle, S. R., & Donovan, D. (2009). Predicting treatment seekers’ readiness to change their drinking behavior in the COMBINE Study. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 33(5), 879–892. DOI: 10.1111/j.1530-0277.2009.00905.x.

Rice, S. L., Hagler, K. J., & Tonigan, J. S. (2014). Longitudinal trajectories of readiness to change: Alcohol use and help-seeking behavior. Journal of Studies on Alcohol and Drugs, 75(3), 486–495. DOI: 10.15288/jsad.2014.75.486

Narcotics Anonymous Participation and Step Work

Toumbourou, J. W., Hamilton, M., U’Ren, A., Stevens-Jones, P., & Storey, G. (2002). Narcotics Anonymous participation and changes in substance use and social support. Journal of Substance Abuse Treatment, 23(1), 61–66. DOI: 10.1016/S0740-5472(02)00243-X (PubMed)

About the Author

دکتر محمد کیان‌بخت
روان‌شناس بالینی | پژوهشگر

Dr. Mohammad Kianbakht
Clinical Psychologist | Researcher

Dr. Mohammad Kianbakht is a Clinical Psychologist and Researcher specializing in psychological assessment, psychotherapy, and evidence-based mental health education. He is committed to providing accurate, accessible, and scientifically grounded information for clinicians, students, and the general public.

Google Scholar
https://scholar.google.com/citations?user=-n-rN2MAAAAJ&hl=en

LinkedIn
https://www.linkedin.com/in/mohammadkianbakht

Psychology and Counseling Organization of Iran (PCO)
https://my.pcoiran.ir/member/31267/9ae81aff-8756-4aae-9786-81bba3669b08/

Official Website
https://drkianbakht.ir