قدم سوم در NA چیست؟
قدم سوم در برنامه معتادان گمنام یا NA بر یک تصمیم آگاهانه برای تغییر جهت زندگی متمرکز است. متن رسمی این قدم میگوید فرد تصمیم میگیرد اراده و زندگی خود را به مراقبت خدا، آنگونه که او را درک میکند، بسپارد. در ادبیات رسمی NA، تأکید مهم بر واژه «تصمیم» است؛ یعنی قدم سوم صرفاً بیان یک باور نیست و قرار است به عمل منتهی شود.
برای درک این مرحله، باید آن را در ادامه اعتیاد و الگوهای رفتاری مرتبط با آن دید. در اعتیاد، تصمیمها و رفتارها ممکن است بارها به سمت پیامدهایی حرکت کنند که فرد پیشتر زیان آنها را تجربه کرده است. قدم سوم در NA تلاش میکند جهت این الگو را از کنترل اعتیاد به سمت یک شیوه متفاوت زندگی تغییر دهد.
ارتباط قدم سوم با دو قدم قبلی
در قدم اول در ترک اعتیاد، فرد ناتوانی خود در کنترل اعتیاد و مدیریتناپذیری حاصل از آن را میپذیرد. قدم دوم امکان بهبودی و اتکا به نیرویی فراتر از توان فردی را مطرح میکند.
قدم سوم از این دو مرحله عبور میکند و وارد حوزه تصمیم و اقدام میشود. متن رسمی NA تأکید میکند که باور شکلگرفته در قدم دوم، نیروی حرکت به سوی عمل را فراهم میکند و پس از آن فرد برای قدم سوم آماده میشود.
بنابراین، قدم سوم را نمیتوان فقط «باور داشتن» دانست. محور اصلی آن تصمیم برای زندگیکردن بر اساس جهت تازهای از بهبودی است.
تصمیم در قدم سوم چه معنایی دارد؟
در متن رسمی NA، تصمیم قدم سوم باید توسط خود فرد گرفته شود. این تصمیم قرار نیست خانواده، پزشک، درمانگر، قاضی یا شخص دیگری به جای او بگیرد. NA این مسئله را بخشی مهم از بازپسگیری مسئولیت زندگی میداند.
از این منظر، سپردن اراده به معنای حذف اختیار نیست. حتی در همان ادبیات رسمی NA، مسئولیت فرد در انتخاب، عمل و تمرین روزانه باقی میماند.
این تمایز مهم است؛ زیرا «سپردن» اگر به شکل انفعال یا کنارگذاشتن مسئولیت شخصی فهمیده شود، با ساختار عملی قدم سوم سازگار نیست.
اراده در قدم سوم چه مفهومی دارد؟
در NA، مسئله اصلی این نیست که فرد هیچ ارادهای ندارد. مسئله این است که اراده و رفتار او در دوره اعتیاد بارها در خدمت مصرف و ارضای فوری قرار گرفتهاند.
متن رسمی NA توضیح میدهد که در دوران اعتیاد، زندگی فرد میتواند تحت سلطه نیاز به مصرف و پاداش فوری قرار گیرد. قدم سوم تلاش میکند این جهت را تغییر دهد؛ نه اینکه ظرفیت تصمیمگیری فرد را از بین ببرد.
از نظر بالینی نیز نباید مفهوم «اراده» در NA را با یک تشخیص روانپزشکی یا یک سازه واحد علمی یکسان دانست. تشخیصهای روانی بر اساس معیارهای مشخصی انجام میشوند که در منابعی مانند راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی DSM تعریف شدهاند.
سپردن در قدم سوم به معنای تسلیم منفعلانه نیست
Surrender در زبان برنامههای دوازدهقدمی معنایی متفاوت از تسلیم منفعلانه در برابر مشکلات دارد.
در قدم سوم، سپردن بیشتر به کنارگذاشتن تلاش برای کنترل همهچیز بر اساس الگوهای قبلی و پذیرش هدایت، کمک و اصولی اشاره دارد که از بهبودی حمایت میکنند. در متن NA، این تصمیم با «عمل» و تمرین روزانه همراه است.
حتی منابع رسمی برنامه تصریح میکنند که فرد ممکن است بارها دوباره بخواهد کنترل کامل زندگی را به دست بگیرد و بنابراین تصمیم قدم سوم نیازمند تکرار و تمرین است.
در نتیجه، سپردن در این چارچوب بیشتر یک فرایند رفتاری و معنوی مداوم است تا یک اتفاق یکباره.
نیروی برتر و آزادی شخصی در قدم سوم
عبارت «خدا، آنگونه که او را درک میکنیم» بخش مهمی از قدم سوم است. NA در متن رسمی خود تصریح میکند که فرد مجبور نیست تعریف شخص دیگری از خدا یا نیروی برتر را بپذیرد و برداشت شخصی او اهمیت دارد. همچنین انجام این قدم الزاماً نیازمند تعلق به یک دین مشخص نیست.
این موضوع با آنچه در قدم دوم درباره Higher Power مطرح میشود ارتباط مستقیم دارد. با این حال، از نظر علمی باید میان باور معنوی شخصی و متغیرهای قابل اندازهگیری پژوهشی تفاوت گذاشت.
علم میتواند تغییرات در رفتار، معنویت، مشارکت گروهی یا پیامدهای مصرف را بررسی کند، اما نمیتواند ماهیت متافیزیکی نیروی برتر را اثبات یا رد کند.
پژوهش علمی درباره معنویت و برنامههای دوازدهقدمی
پژوهش مستقیم درباره خود قدم سوم NA محدود است. بنابراین، نمیتوان یافتههای مربوط به AA یا سایر محیطهای درمانی را مستقیماً به قدم سوم NA تعمیم داد.
با این حال، مطالعات طولی درباره برنامههای دوازدهقدمی نشان دادهاند که مشارکت در AA میتواند با افزایش برخی رفتارها و تجربههای معنوی همراه باشد و این تغییرات در بعضی مطالعات بخشی از ارتباط میان مشارکت در برنامه و پیامدهای بهتر مصرف را توضیح دادهاند.
در مطالعه دیگری روی ۳۶۴ فرد وابسته به الکل، مشارکت فعال در AA نسبت به صرف حضور در جلسات، ارتباط قویتری با برخی پیامدها نشان داد. با این حال، همه ابعاد معنویت نقش یکسانی نداشتند.
این یافتهها نشان میدهند که سازوکارهای بهبودی را نباید به یک عامل منفرد، مانند «سپردن»، کاهش داد.
آیا سپردن با کاهش خطر عود ارتباط دارد؟
یک مطالعه طولی منتشرشده در سال ۲۰۲۶، مفهوم Surrender to God را در ۱۷۷ فرد تحت درمان بستری اختلال مصرف مواد در یک مرکز مسیحی بررسی کرد. برخی شاخصهای این سازه با احتمال کمتر عود در پیگیری ارتباط داشتند.
با این حال، این پژوهش مطالعهای درباره قدم سوم NA نبود و در یک محیط درمانی مذهبی انجام شد. بنابراین، نمیتوان از آن نتیجه گرفت که سپردن در قدم سوم برای همه افراد یا همه انواع بهبودی اثر مشابهی دارد.
این محدودیت برای تفسیر علمی شواهد ضروری است.
تصمیم معنوی و مسئولیت عملی
یکی از نکات مهم قدم سوم این است که فرد همزمان با پذیرش کمک، مسئولیت رفتار خود را نیز حفظ میکند.
در منابع رسمی NA، نتیجه قدم سوم باید در نحوه زندگی دیده شود. تصمیم بدون اقدام کافی نیست. فرد قرار است در ادامه، رفتارهای خود را بررسی کند، از دیگران کمک بگیرد و قدمهای بعدی را بهطور عملی انجام دهد.
از همین رو، قدم سوم را میتوان نقطه اتصال باور و عمل دانست.
در رواندرمانی نیز تغییر پایدار معمولاً حاصل یک تصمیم واحد نیست و به تمرین و اصلاح تدریجی الگوهای رفتاری نیاز دارد؛ موضوعی که در مقاله فرایند تدریجی رواندرمانی و تغییر پایدار روانشناختی نیز بررسی شده است.
قدم سوم جایگزین درمان تخصصی نیست
تصمیم معنوی در NA نباید جایگزین درمان پزشکی یا روانشناختی شود.
برای مثال، فردی که در دوره مصرف یا ترک دچار اضطراب شدید میشود ممکن است به ارزیابی تخصصی نیاز داشته باشد. برخی از این علائم ممکن است در چارچوب اختلال اضطرابی ناشی از مواد یا دارو بررسی شوند.
همچنین افسردگی شدید، افکار خودکشی، علائم روانپریشی، تروما یا سایر اختلالات همزمان نیازمند ارزیابی حرفهای هستند.
سپردن در قدم سوم به معنای کنارگذاشتن پزشک، درمانگر، دارو یا سایر خدمات تخصصی نیست.
چگونه میتوان قدم سوم را عملی فهمید؟
برای فهم عملی این قدم، فرد میتواند چند پرسش را بررسی کند:
تصمیم گرفتهام شیوه زندگی قبلی خود را تغییر دهم؟
هنوز تلاش میکنم همه چیز را با همان الگوهای گذشته کنترل کنم؟
آیا آمادگی دریافت کمک و راهنمایی را دارم؟
باورهای معنوی من به رفتارهای سازگار با بهبودی منجر میشوند؟
آیا تصمیم من در عمل روزانه نیز دیده میشود؟
این پرسشها قدم سوم را از یک عبارت انتزاعی به موضوعی قابل مشاهده در زندگی روزمره تبدیل میکنند.
جمعبندی
قدم سوم در ترک اعتیاد در NA مرحلهای است که باور ایجادشده در قدم دوم به تصمیم برای عمل نزدیک میشود.
«سپردن اراده و زندگی» در این برنامه به معنای حذف اختیار یا مسئولیت فرد نیست. برعکس، متن رسمی NA بر این تأکید دارد که تصمیم باید توسط خود فرد گرفته شود و در رفتار او نمایان شود.
پژوهشهای علمی نیز نشان میدهند معنویت و مشارکت در برنامههای دوازدهقدمی میتوانند با برخی پیامدهای بهبودی ارتباط داشته باشند، اما شواهد موجود اجازه نمیدهند خود قدم سوم یا مفهوم نیروی برتر بهعنوان یک درمان مستقل یا سازوکار قطعی برای همه افراد معرفی شود.
در نتیجه، قدم سوم را میتوان حرکت از باور به تصمیم، از کنترل اعتیادمحور به پذیرش راهنمایی و از نیت به عمل مداوم در مسیر بهبودی دانست.
References
Official Narcotics Anonymous Literature
Narcotics Anonymous World Services, Inc. An Introductory Guide to Narcotics Anonymous. Narcotics Anonymous World Services. Official Source
Spirituality and Twelve-Step Recovery
Kelly, J. F., Stout, R. L., Magill, M., Tonigan, J. S., & Pagano, M. E. (2011). Spirituality in recovery: A lagged mediational analysis of Alcoholics Anonymous’ principal theoretical mechanism of behavior change. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 35(3), 454–463. DOI: 10.1111/j.1530-0277.2010.01362.x
Krentzman, A. R., Robinson, E. A. R., Moore, B. C., Kelly, J. F., Laudet, A. B., White, W. L., Zemore, S. E., Kurtz, E., & Strobbe, S. (2013). How Alcoholics Anonymous (AA) and Narcotics Anonymous (NA) work: Cross-disciplinary perspectives. Alcoholism Treatment Quarterly, 31(1), 75–84. DOI: 10.1080/07347324.2013.746763
Active Participation and Recovery
Kelly, J. F., Stout, R. L., Magill, M., & Tonigan, J. S. (2011). The role of Alcoholics Anonymous in mobilizing adaptive social network changes: A prospective lagged mediational analysis. Drug and Alcohol Dependence, 114(2–3), 119–126. DOI: 10.1016/j.drugalcdep.2010.09.009
Kelly, J. F., Hoeppner, B., Stout, R. L., & Pagano, M. (2012). Determining the relative importance of the mechanisms of behavior change within Alcoholics Anonymous: A multiple mediator analysis. Addiction, 107(2), 289–299. DOI: 10.1111/j.1360-0443.2011.03593.x
Surrender and Substance Use Recovery
Piedmont, R. L., Ciarrocchi, J. W., Dy-Liacco, G. S., & Williams, J. E. G. (2009). The empirical and conceptual value of the spiritual transcendence and religious involvement scales for personality research. Psychology of Religion and Spirituality, 1(3), 162–179. DOI: 10.1037/a0015883
Clinical Context
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
About the Author
دکتر محمد کیانبخت
روانشناس بالینی | پژوهشگر
Dr. Mohammad Kianbakht
Clinical Psychologist | Researcher
Dr. Mohammad Kianbakht is a Clinical Psychologist and Researcher specializing in psychological assessment, psychotherapy, and evidence-based mental health education. He is committed to providing accurate, accessible, and scientifically grounded information for clinicians, students, and the general public.
Google Scholar
https://scholar.google.com/citations?user=-n-rN2MAAAAJ&hl=en
LinkedIn
https://www.linkedin.com/in/mohammadkianbakht
Psychology and Counseling Organization of Iran (PCO)
https://my.pcoiran.ir/member/31267/9ae81aff-8756-4aae-9786-81bba3669b08/
Official Website
https://drkianbakht.ir
