اختلاف نظر بخشی طبیعی از بسیاری از روابط عاطفی است. دو نفر حتی در یک رابطه سالم میتوانند درباره پول، خانواده، صمیمیت، زمان مشترک، مسئولیتها، ارتباط با دیگران یا آینده رابطه دیدگاههای متفاوتی داشته باشند. بنابراین وجود تعارض، بهتنهایی نشانه ناسالم بودن رابطه نیست.
پژوهشهای روانشناسی بیشتر بر این موضوع تمرکز دارند که زوجها هنگام بروز اختلاف چگونه با یکدیگر رفتار میکنند. شدت تعارض، شیوه بیان مخالفت، توانایی تنظیم هیجان و نحوه بازگشت زوج به تعامل عادی میتوانند برای کیفیت رابطه مهمتر از صرف وجود اختلاف باشند. فراتحلیل اریکا وودین (۲۰۱۱) نیز نشان داد که کیفیت رفتارهای زوج هنگام تعارض با رضایت از رابطه ارتباط دارد.
گاهی اختلاف به فرصتی برای شناخت نیازها و اصلاح مشکلات تبدیل میشود. در مقابل، تعارضی که با تحقیر، تهدید، اجتناب مزمن، پرخاشگری یا چرخههای تکراری همراه باشد، میتواند به فرسایش رابطه منجر شود.
در این مقاله بررسی میکنیم تعارض در رابطه عاطفی چیست، چرا شکل میگیرد، چه الگوهایی آن را تشدید میکنند و چگونه میتوان اختلافها را به شیوه سالمتری مدیریت کرد.
تعارض در رابطه عاطفی چیست؟
تعارض زمانی شکل میگیرد که خواستهها، نیازها، اهداف، برداشتها یا انتظارات دو شریک با یکدیگر ناسازگار یا متفاوت تجربه شوند. موضوع اختلاف ممکن است بسیار ساده باشد؛ برای مثال زمان بازگشت به خانه. با این حال، معنایی که افراد به آن موضوع میدهند میتواند تعارض را پیچیدهتر کند.
یک نفر ممکن است دیر آمدن شریک خود را نشانه بیتوجهی بداند، در حالی که دیگری آن را صرفاً نتیجه فشار کاری تلقی کند. در نتیجه، موضوع ظاهری تعارض همیشه همان مسئله روانشناختی اصلی نیست.
بعضی اختلافها درباره یک مشکل مشخص هستند. گروه دیگری از تعارضها به نیازهایی مانند احترام، اعتماد، استقلال، امنیت یا صمیمیت مربوط میشوند.
تعارض با ناسالم بودن رابطه یکسان نیست
رابطهای بدون هیچ اختلافی لزوماً رابطهای سالم نیست. گاهی نبود تعارض نتیجه اجتناب مداوم از بیان نیازها، ترس از واکنش شریک یا سرکوب اختلافهاست.
در سوی دیگر، وجود تعارض نیز به معنای شکست رابطه نیست. پژوهشهای جدید درباره ارتباط زوجها نشان میدهند که رابطه میان رفتارهای ارتباطی و رضایت زوجی پیچیدهتر از یک فرمول ساده «ارتباط مثبت = رابطه خوب» است. تغییرات ارتباط منفی و رضایت از رابطه اغلب همزمان اتفاق میافتند و جهت علی آنها همیشه یکسان نیست.
بنابراین سؤال مهمتر این نیست که «آیا ما دعوا میکنیم؟» بلکه باید پرسید: هنگام اختلاف چه اتفاقی میان ما میافتد؟
چرا در روابط عاطفی تعارض ایجاد میشود؟
هیچ علت واحدی برای تعارض زوجها وجود ندارد. تفاوتهای فردی، شرایط زندگی و ساختار رابطه همگی میتوانند نقش داشته باشند.
تفاوت در نیازها و انتظارات
افراد ممکن است درباره میزان صمیمیت، استقلال، وقت مشترک، رابطه جنسی، ارتباط با خانوادهها یا تقسیم مسئولیتها انتظارات متفاوتی داشته باشند.
اگر این انتظارات آشکار بیان نشوند، هر شریک ممکن است رفتار دیگری را بر اساس معیارهای خودش ارزیابی کند. چنین وضعیتی زمینه سوءبرداشت را افزایش میدهد.
تفاوت در برداشت از یک رویداد
بخش مهمی از تعارضها فقط از خود رویداد ناشی نمیشود؛ تفسیر افراد از آن رویداد نیز اهمیت دارد.
برای مثال، سکوت میتواند برای یک نفر به معنای آرام شدن باشد و برای دیگری نشانه طرد شدن. پاسخ کوتاه به پیام ممکن است خستگی تلقی شود یا بهعنوان کاهش علاقه تفسیر شود.
به همین دلیل، شناخت معنایی که هر شریک به رفتار دیگری میدهد، بخشی مهم از حل تعارض است.
فشارهای بیرونی
مشکلات اقتصادی، فشار کاری، بیماری، مسئولیت مراقبت از کودکان، مشکلات خانوادگی یا تغییرات بزرگ زندگی میتوانند منابع روانی زوج را کاهش دهند.
در چنین شرایطی تحمل ناکامی کمتر میشود و اختلافی که در زمان آرامش قابل مدیریت است، ممکن است سریعتر به تعارض تبدیل شود.
تعارض و سبک دلبستگی
واکنش افراد به اختلاف میتواند تا حدی با الگوهای دلبستگی آنها مرتبط باشد. برای مثال، بعضی افراد هنگام احساس تهدید رابطهای بیشتر در پی اطمینان و نزدیکی میروند، در حالی که برخی دیگر فاصله گرفتن را ترجیح میدهند.
با این حال، نمیتوان هر رفتار زوج را صرفاً با سبک دلبستگی توضیح داد. شرایط واقعی رابطه، رفتار شریک، شدت مشکل و تجربههای قبلی نیز اهمیت دارند. پژوهشهای مربوط به دلبستگی و استرس رابطهای نشان میدهند که اضطراب و اجتناب دلبستگی میتوانند با الگوهای متفاوت تنظیم هیجان هنگام فشار رابطهای همراه باشند.
بنابراین دلبستگی یکی از عوامل توضیحدهنده تعارض است، نه تنها عامل آن.
الگوهای ناسالم تعارض در رابطه
گاهی موضوع اختلاف تغییر میکند، اما الگوی تعامل زوج ثابت میماند. همین چرخههای تکرارشونده میتوانند مشکل اصلی رابطه شوند.
چرخه تقاضا و کنارهگیری
یکی از شناختهشدهترین الگوها «تقاضا–کنارهگیری» (Demand–Withdraw) است.
در این چرخه، یک شریک برای صحبت، تغییر یا حل مسئله فشار بیشتری وارد میکند. شریک دیگر در پاسخ سکوت میکند، بحث را متوقف میسازد یا از تعامل فاصله میگیرد.
اندرو کریستنسن و کلیفورد هیوی (۱۹۹۰) این الگو را در تعامل زوجها بررسی کردند. پژوهشهای طولی بعدی نیز نشان دادند که برخی اشکال تقاضا و کنارهگیری با کاهش رضایت رابطه در طول زمان مرتبط هستند.
مشکل این چرخه آن است که رفتار هر نفر میتواند رفتار نفر دیگر را تقویت کند.
هرچه یک شریک بیشتر برای پاسخ فشار بیاورد، دیگری ممکن است بیشتر عقبنشینی کند. این فاصله نیز اضطراب یا خشم شریک اول را افزایش میدهد و فشار بیشتری ایجاد میکند.
اجتناب مداوم از تعارض
به تعویق انداختن کوتاه یک بحث برای آرام شدن میتواند مفید باشد. اما اجتناب دائمی با حل مسئله متفاوت است.
اگر مسائل مهم بارها نادیده گرفته شوند، مشکل اصلی باقی میماند. موضوعهای حلنشده ممکن است بعداً در شرایط دیگری دوباره فعال شوند.
کنارهگیری مداوم همچنین میتواند برای شریک مقابل به معنای بیتوجهی، بیاهمیتی یا نبود آمادگی برای همکاری تجربه شود.
تشدید متقابل
گاهی هر پاسخ منفی، پاسخ منفی شدیدتری ایجاد میکند.
طعنه با طعنه پاسخ داده میشود. صدای بلندتر باعث افزایش صدای طرف مقابل میشود و بحث بهتدریج از مسئله اولیه فاصله میگیرد.
در این وضعیت، هدف تعامل ممکن است از «حل یک مشکل مشترک» به «اثبات اشتباه بودن دیگری» تغییر کند.
حمله به شخصیت به جای مسئله
میان انتقاد از یک رفتار و قضاوت درباره کل شخصیت فرد تفاوت مهمی وجود دارد.
عبارت «وقتی بدون اطلاع دیر میآیی نگران میشوم» درباره یک رفتار مشخص است. جملهای مانند «تو هیچوقت به هیچکس اهمیت نمیدهی» شخصیت طرف مقابل را هدف قرار میدهد.
قضاوتهای کلی معمولاً دفاع از خود را افزایش میدهند و گفتوگو درباره مسئله مشخص را دشوارتر میکنند.
آیا همه رفتارهای منفی در تعارض مضر هستند؟
پاسخ علمی ساده «بله» نیست.
نیکولا اورال و جیمز مکنالتی (۲۰۱۷) با مرور پژوهشهای مربوط به تعارض زوجها نشان دادند که سودمند یا زیانآور بودن یک رفتار میتواند به نوع و شدت مشکل بستگی داشته باشد. در برخی مسائل جدی که نیازمند تغییر واقعی هستند، مخالفت مستقیم و روشن ممکن است مفیدتر از پذیرش ظاهری یا اجتناب باشد.
این یافته به معنای مفید بودن تحقیر یا خشونت نیست. تفاوت مهمی میان «بیان مستقیم مخالفت» و رفتار آسیبزننده وجود دارد.
گاهی حفظ آرامش ظاهری بدون پرداختن به مشکل، رابطه را اصلاح نمیکند. زوج باید بتواند مسئله واقعی را نامگذاری کند و در عین احترام درباره آن اختلاف داشته باشد.
تنظیم هیجان چه نقشی در تعارض دارد؟
زمانی که هیجان بسیار شدید میشود، توانایی شنیدن، پردازش اطلاعات و پاسخ سنجیده میتواند کاهش پیدا کند.
تنظیم هیجان به معنای حذف خشم، ناراحتی یا ترس نیست. هدف این است که فرد بتواند هیجان خود را تشخیص دهد و بدون تبدیل آن به حمله، تهدید یا قطع کامل ارتباط رفتار کند.
لیان بلوخ و همکاران (۲۰۱۴) در مطالعهای طولی روی زوجها گزارش کردند که توانایی کاهش هیجان و رفتار منفی هنگام تعارض با رضایت زناشویی بعدی ارتباط داشت. ارتباط سازنده نیز بخشی از این رابطه را توضیح میداد.
بنابراین «آرام شدن» با «سرکوب کردن مسئله» یکی نیست.
گاهی توقف موقت بحث برای تنظیم هیجان مناسب است، به شرط آنکه دو طرف بدانند گفتوگو در زمان مشخصی ادامه خواهد یافت.
توانایی بازگشت از تعارض
یکی از جنبههای مهم روابط، اتفاقی است که پس از اوج اختلاف رخ میدهد.
جسیکا سالواتوره و همکاران (۲۰۱۱) مفهوم بازیابی از تعارض را بررسی کردند. داشتن شریکی که بهتر میتوانست پس از تعارض به حالت عاطفی متعادلتری بازگردد، با هیجانهای مثبتتر و رضایت بیشتر از رابطه همراه بود.
پس رابطه سالم فقط رابطهای نیست که در آن اختلاف بهخوبی آغاز شود. توانایی پایان دادن به چرخه منفی نیز اهمیت دارد.
عذرخواهی واقعی، روشن کردن سوءتفاهم، پذیرفتن سهم خود در مشکل و بازگشت به ارتباط عادی میتوانند بخشی از فرایند ترمیم باشند.
چگونه تعارض را سالمتر مدیریت کنیم؟
هدف مدیریت تعارض حذف همه اختلافها نیست. هدف این است که زوج بتواند اختلاف را بدون تخریب امنیت، احترام و اعتماد رابطه بررسی کند.
ابتدا مسئله واقعی را مشخص کنید
بحث درباره چند موضوع همزمان معمولاً حل مسئله را دشوار میکند.
بهتر است سؤال مشخص باشد: دقیقاً درباره چه چیزی اختلاف داریم؟
گاهی مسئله ظاهری «دیر جواب دادن به پیام» است، اما مشکل اصلی ممکن است اطمینان از اهمیت رابطه باشد. در موقعیتی دیگر، اختلاف درباره هزینه مالی ممکن است به نگرانی درباره آینده مشترک مربوط شود.
تشخیص مسئله واقعی، مسیر گفتوگو را روشنتر میکند.
درباره رفتار مشخص صحبت کنید
جملات کلی مانند «تو همیشه…» و «تو هیچوقت…» معمولاً اطلاعات دقیقی برای تغییر رفتار ارائه نمیکنند.
بیان یک مشاهده مشخص، احساس و درخواست روشن میتواند گفتوگو را قابل مدیریتتر کند.
برای مثال، به جای حمله به شخصیت، فرد میتواند توضیح دهد چه رفتاری رخ داده، چه اثری بر او گذاشته و چه تغییری را درخواست میکند.
خواسته را مستقیم بیان کنید
گاهی افراد انتظار دارند شریکشان بدون توضیح، نیاز آنها را تشخیص دهد.
وقتی چنین اتفاقی نمیافتد، ممکن است نتیجه به بیعلاقگی نسبت داده شود. اما درخواست روشن احتمال سوءبرداشت را کاهش میدهد.
«میخواهم وقتی درباره این مسئله حرف میزنم چند دقیقه فقط گوش بدهی» از «تو اصلاً من را نمیفهمی» اطلاعات بسیار بیشتری در اختیار شریک قرار میدهد.
قبل از پاسخ، معنای حرف شریک را بررسی کنید
شنیدن جمله با فهمیدن آن یکسان نیست.
میتوان پیش از دفاع یا پاسخ پرسید: «منظورت این است که…؟»
این روش ساده میتواند مشخص کند آیا اختلاف واقعاً درباره دو دیدگاه متفاوت است یا بخشی از آن از سوءبرداشت ناشی شده است.
در اوج هیجان تصمیم بزرگ نگیرید
تهدید فوری به جدایی، تصمیمگیری درباره آینده رابطه یا مطرح کردن چندین مشکل قدیمی هنگام اوج خشم میتواند تعارض را پیچیدهتر کند.
اگر گفتوگو از کنترل خارج شده است، توقف موقت ممکن است مفیدتر باشد.
این توقف زمانی سالم است که به شکل تنبیه یا ناپدید شدن استفاده نشود. زمان تقریبی بازگشت به گفتوگو باید روشن باشد.
نگاه کردن به تعارض از زاویهای دیگر
یکی از راهکارهای بررسیشده در پژوهش، بازنگری شناختی تعارض است.
الی فینکل و همکاران (۲۰۱۳) از زوجها خواستند تعارضهای خود را از دید یک شخص سوم بیطرف که خواهان بهترین نتیجه برای هر دو طرف است بررسی کنند. این مداخله کوتاه توانست در نمونه مورد مطالعه بخشی از کاهش معمول کیفیت رابطه در طول زمان را محدود کند.
اصل کاربردی این روش ساده است:
به جای پرسیدن «کدامیک از ما حق دارد؟» میتوان پرسید «اگر فردی بیطرف این موقعیت را میدید، مشکل هر یک از ما را چگونه توصیف میکرد؟»
این نگاه الزاماً اختلاف را حل نمیکند، اما میتواند شدت تفسیرهای شخصی و دفاعی را کاهش دهد.
تعارض چه زمانی به رابطه آسیب میزند؟
نگرانی بیشتر زمانی ایجاد میشود که تعارضها مکرر، شدید و بدون حل باقی بمانند یا تعامل زوج عمدتاً به الگوهای منفی محدود شود.
همچنین اگر یکی از طرفین احساس کند نمیتواند بدون ترس نیاز یا نظر خود را بیان کند، مسئله فراتر از اختلاف معمولی است.
پژوهشهای آزمایشگاهی حتی ارتباط میان الگوهای مزمن ارتباط منفی زوج و شاخصهای استرس جسمانی و التهاب را بررسی کردهاند. این یافتهها نشان میدهند تعارض مزمن رابطهای فقط یک تجربه لحظهای ناخوشایند نیست و میتواند با سلامت روانی و جسمی نیز مرتبط باشد؛ البته چنین مطالعاتی به معنای اثبات یک رابطه ساده علت و معلولی برای هر زوج نیستند.
تعارض، اعتماد و رابطه سالم
نحوه مدیریت اختلاف میتواند با اعتماد در رابطه عاطفی ارتباط نزدیکی داشته باشد.
وقتی فرد بداند میتواند مخالفت کند بدون اینکه تحقیر، تهدید یا ترک شود، تعارض الزاماً امنیت رابطه را از بین نمیبرد.
در یک رابطه سالم، هدف حل تعارض لزوماً رسیدن به توافق کامل نیست. گاهی دو نفر همچنان دیدگاه متفاوتی دارند، اما میتوانند درباره شیوه کنار آمدن با این تفاوت به توافق برسند.
احترام به تفاوت، مسئولیتپذیری و توانایی ترمیم رابطه پس از اختلاف از تلاش برای «برنده شدن» مهمتر هستند.
چه زمانی تعارض به خشونت تبدیل میشود؟
میان تعارض رابطهای و خشونت تفاوت اساسی وجود دارد.
تهدید، ارعاب، اجبار، کنترل شدید، تخریب اموال، خشونت جسمی یا اجبار جنسی را نباید صرفاً «اختلاف زوجی» نامید. در چنین شرایطی اولویت، حل یک تعارض معمولی نیست و ارزیابی ایمنی اهمیت پیدا میکند.
همچنین مسئولیت رفتار خشونتآمیز را نباید با این استدلال که «هر دو نفر در تعارض نقش دارند» میان طرفین تقسیم کرد.
زوجدرمانی نیز در همه اشکال خشونت شریک عاطفی انتخاب مناسب یا اولیه نیست؛ نوع خشونت، میزان خطر و وضعیت ایمنی باید جداگانه ارزیابی شود.
چه زمانی برای تعارضهای رابطه به روانشناس مراجعه کنیم؟
گاهی زوج میتواند با تغییر نحوه گفتوگو و حل مسئله، چرخه تعارض را اصلاح کند. در شرایط دیگر، الگوها آنقدر تثبیت شدهاند که هر تلاش برای صحبت دوباره به همان مسیر قبلی برمیگردد.
مراجعه به روانشناس میتواند زمانی مفید باشد که اختلافها مکرراً تکرار شوند، گفتوگوها به بنبست برسند، فاصله عاطفی افزایش یابد یا رضایت از رابطه بهطور قابل توجهی کاهش پیدا کند.
پژوهشهای فراتحلیلی درباره زوجدرمانی نشان دادهاند که درمانهای زوجی مبتنی بر شواهد میتوانند در حوزههایی مانند رضایت رابطه و ارتباط زوجها اثر قابل توجهی داشته باشند، هرچند میزان پاسخ به درمان میان زوجها متفاوت است و نتایج پژوهشهای کنترلشده دقیقاً معادل نتایج همه محیطهای بالینی نیست.
هدف ارزیابی تخصصی صرفاً تعیین مقصر نیست. درمانگر تلاش میکند الگوی تعاملی، مشکلات فردی مؤثر بر رابطه، منابع فشار و اهداف هر دو نفر را بهتر مشخص کند.
جمعبندی
تعارض در رابطه عاطفی به معنای وجود تفاوت در نیازها، انتظارات، اهداف یا برداشتهای دو شریک است. وجود اختلاف بهتنهایی رابطه را ناسالم نمیکند.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، شیوه مدیریت اختلاف است. چرخههایی مانند تقاضا و کنارهگیری، اجتناب مداوم، تشدید متقابل و حمله به شخصیت میتوانند حل مسئله را دشوار کنند.
در مقابل، تنظیم هیجان، بیان مستقیم نیازها، تمرکز بر رفتار مشخص، شنیدن دیدگاه شریک و توانایی بازگشت از تعارض میتوانند به مدیریت سالمتر اختلاف کمک کنند.
هدف یک رابطه سالم، حذف کامل تعارض نیست. هدف این است که دو نفر بتوانند حتی هنگام اختلاف، احترام، امنیت و امکان گفتوگو را حفظ کنند.
Scientific References
The following sources provide the scientific foundation for understanding conflict, communication patterns, emotion regulation, conflict recovery, and psychological interventions in romantic relationships.
Relationship Conflict and Communication
Woodin, E. M. (2011). A two-dimensional approach to relationship conflict: Meta-analytic findings. Journal of Family Psychology, 25(3), 325–335.
https://doi.org/10.1037/a0023791
Christensen, A., & Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73–81.
Heavey, C. L., Christensen, A., & Malamuth, N. M. (1995). The longitudinal impact of demand and withdrawal during marital conflict. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 63(5), 797–801.
Johnson, M. D., Lavner, J. A., Mund, M., Zemp, M., Stanley, S. M., Neyer, F. J., Impett, E. A., Rhoades, G. K., Bodenmann, G., Weidmann, R., Bühler, J. L., Burriss, R. P., Wünsche, J., & Grob, A. (2022). Within-couple associations between communication and relationship satisfaction over time. Personality and Social Psychology Bulletin, 48(4), 534–549.
Overall, N. C., & McNulty, J. K. (2017). What type of communication during conflict is beneficial for intimate relationships? Current Opinion in Psychology, 13, 1–5.
https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.03.002
Attachment, Emotion Regulation, and Conflict Recovery
Simpson, J. A., & Rholes, W. S. (2017). Adult attachment, stress, and romantic relationships. Current Opinion in Psychology, 13, 19–24.
Bloch, L., Haase, C. M., & Levenson, R. W. (2014). Emotion regulation predicts marital satisfaction: More than a wives’ tale. Emotion, 14(1), 130–144.
Salvatore, J. E., Kuo, S. I.-C., Steele, R. D., Simpson, J. A., & Collins, W. A. (2011). Recovering from conflict in romantic relationships: A developmental perspective. Psychological Science, 22(3), 376–383.
Conflict Reappraisal and Relationship Health
Finkel, E. J., Slotter, E. B., Luchies, L. B., Walton, G. M., & Gross, J. J. (2013). A brief intervention to promote conflict reappraisal preserves marital quality over time. Psychological Science, 24(8), 1595–1601.
https://doi.org/10.1177/0956797612474938
Shrout, M. R., Renna, M. E., Madison, A. A., Malarkey, W. B., & Kiecolt-Glaser, J. K. (2023). Marital negativity’s festering wounds: The emotional, immunological, and relational toll of couples’ negative communication patterns. Psychoneuroendocrinology, 149, Article 105989.
Couple Therapy
Roddy, M. K., Walsh, L. M., Rothman, K., Hatch, S. G., & Doss, B. D. (2020). Meta-analysis of couple therapy: Effects across outcomes, designs, timeframes, and other moderators. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 88(7), 583–596.
About the Author
دکتر محمد کیانبخت
روانشناس بالینی | پژوهشگر
Dr. Mohammad Kianbakht
Clinical Psychologist | Researcher
Dr. Mohammad Kianbakht is a Clinical Psychologist and Researcher specializing in psychological assessment, psychotherapy, and evidence-based mental health education. He is committed to providing accurate, accessible, and scientifically grounded information for clinicians, students, and the general public.
Google Scholar
https://scholar.google.com/citations?user=-n-rN2MAAAAJ&hl=en
LinkedIn
https://www.linkedin.com/in/mohammadkianbakht
Psychology and Counseling Organization of Iran (PCO)
https://my.pcoiran.ir/member/31267/9ae81aff-8756-4aae-9786-81bba3669b08/
Official Website
https://drkianbakht.ir
